سرزمین فغانستان

(منتشر شده درنشریه بام کویر)

 سال­ها پیش زمین خدا آنقدر بزرگ بود که هر کس در هر کجا که دلش می­خواست می­توانست زندگی کند. در کنار مردم جدید، از فرهنگ جدید الگو بگیرد و با مردم زمانه خو بگیرد. اما این­روزها دنیا آن­قدر کوچک شده است که به قول «بابا طاهر عریان» دوبیتی­سرای معروف همدانی: «جهان با این گشادی تنگت آیو».

گاهی دوست داری از مکانی به مکان دیگر نقل مکان کنی، یا برای همیشه جایی را ترک کنی. اما حیف که دیگر جایی نمانده تا بتوانی ­آن­جا خود را در عوالم خویش غرق کنی. وجب به وجب این خاک صاحب پیدا کرده است. هر جا که بایستی نهیب می­خوری که اینجا جای ماندن نیست. یا اگر هم چندین سال پیش در جایی که متعلق به تو نبوده اسکان گزیدی الان دیگر غاصب محسوب می­شوی و باید آن­جا را ترک کنی.

□ شروع قصه

در گذشته­ای نه چندان دور هنگامی­که افغانستان، همسایه­ی شرقی کشورمان مورد تهاجم نیروهای شوروی سابق قرار گرفت، مردم این کشور به کشورهای دیگر پناه آوردند. گروه زیادی از تبعه­ی این کشور نیز وارد کشورمان شدند که بعضی از آن­ها به عنوان نیروی کار ارزان قیمت، خیلی سریع جذب بازار کار شدند. مساله­ی اسکان این جمعیت هم در زمان خود معضلی بود که خود افغانی­ها با ساکن شدن در خانه­های قدیمی، مخروبه­ها، باغ­ها آن­ها حل کردند.

استان کرمان به واسطه­ی نزدیکی به مرزهای شرقی کشور و هم­چنین دارا بودن کشت­زارهای وسیع و مناطق صنعتی یکی از استان­هایی بود که پذیرای بیشترین مهاجران افغانی بوده و اکنون نیز هست. در این میان «رفسنجان» به همان دلایل ذکر شده درباره­ی استان، تقریبا مهاجرپذیرترین شهر استان است. «مزارع پسته»ی این شهرستان به نیروهایی قوی و ورزیده احتیاج داشت که با کمترین دستمزد سخت­ترین کارها را انجام دهند. همه متفق­القول بر این عقیده بودند: «چه کسی بهتر از افغانی­ها!» با این میهمانان ناخوانده و یا خوانده! به رفسنجان، وارد شدند عده­ای از آن­ها در روستاهای اطراف ساکن شدند. عده­ای هم در حاشیه­ی مزارع با لطف زمین‌داران، صاحب «آلونکی» شدند و به همراه خانواده زندگی جدیدی را شروع کردند.

اما آوارگانی که به شهر رفسنجان هجوم آوردند، در دشتی واقع در شرق این شهر ساکن شدند. همان جایی که الان آن­را «میهمان­شهر» توی پرانتز محل اسکان اتباع خارجه، نامینندش. همان جایی که مردم عامی «اردوگاه» می­خوانندش. همان جایی که...

□ بیل بر دوش و نگاه به جاده

هوا گرم و غبارآلود است. «کز کرده­های» زیادی را می­بینی. با بیل­هایی بر دوش و نگاه­هایی به جاده. هر چند هنوز اول صبح است اما گویا بعضی­ها اصلا طاقت تیغ برنده­ی خورشید را ندارند که این­چنین دستمال­های بلند و چهارخانه را بر گرد سر و صورت خویش پیچیده­اند. هوا گرم و غبارآلود است و هم­چنین ملال­انگیز. بعضی­ها حوصله­شان سررفته است. نوک کلنگ­ها را در زمین فرو کرده و در حاشیه­ی جاده دراز کشیده­اند. جاده­ای که از طلوع خورشید تا یکی دو ساعت مانده به ظهر در قرق «کارگران فصلی» است. کارگرانی که هر روز با هزار امید و آرزو بیل­ها به دوش و کلنگ­ها را به دست گرفته و به این قسمت از شهر می­آیند؛ حدفاصل «میدان امام خمینی» تا «پمپ گاز». هم کارگران افغانی و هم هم­وطنان کارگر. همه در کنار هم و با یک هدف مشترک. با کمی شانس می­توانند به هدف­شان برسند و شب راحت­تر سر بر بالین نهند. فردا باز روز از نو و باز هم اگر شانس بیاورند روزی هم از نو. هوا هم­چنان گرم و غبارآلود است. انگار این­جا همیشه هوا گرم و غبارآلود است.

□ شهری پدیدار می­شود

وقتی به ایستگاه کارگران فصلی می­رسی کافی است سرت را کمی بچرخانی تا انبوهی از درختان «کاج» و «سرو» و «گز» را ببینی. در دل این درختان شهرکی محصور شده است که دست کمی از یک شهر کوچک ندارد. این­جا همان میهمان­شهر است. همان جایی که زمانی در دشتی خارج از رفسنجان بوجود آمده اما الان بر اثر توسعه­ی شهر جزیی از شهر است. همان جاده­ای که محل تجمع کارگران فصلی است، اردوگاه را از شهر جدا کرده اطراف این شهر را سیم خاردار کشیده­اند و مانند شهرهای قدیمی یک دروازه دارد. همین ورود به شهر را کمی مشکل می­کند. زیرا اگر از خودشان نباشی سریع قضیه لو می­رود و ممکن است این کنجکاوی به ضررت تمام شود. دروازه­ی شهر معمولا شلوغ است. همه مشغول گفتمان هستند و یا معامله و داد و ستد. این­را از حرکات­شان می­شود فهمید. بعد از سیم­های خاردار درختان واقع شده­اند که داخل شهر را تقریبا از دید پنهان کرده­اند. اما بعضی از جاها فاقد درخت است همین باعث نمایان شدن ساختمان­های شهر شده است.

□ میهمان­شهر چگونه شهری است؟

ساختمان­های محقر و گلی با تیرهای چوبی که از دیوارها بیرون زده­اند. به نظر می­رسد ساکنان شهر با هر چه دم دست­شان بوده ساختمان سازی کرده­اند. اما آن­چه که بیشتر توی چشم می­زند همان دیوارهای گلی و کوتاه است. این‌­طور که به نظر می­رسد در هنگام زلزله، این خانه­ها به مویی بسته­اند. اکثر خانه­ها فاقد پنجره­اند. اگر هم دارند آن­قدر کوچک است که نام پنجره بر آن نمی­توان نهاد. سقف­ها آنقدر کوتاه است که براحتی می­توان روی آن­ها را دید. روی پشت­بام­ها همه چیز پیدا می­شود. از بشکه گرفته تا لاستیک و جعبه [چوبی و مقوایی] و نان خشک و اسقاط فرغون و پلاستیک کهنه و چه و چه و چه. گهگاه فردی هم دیده می­شود که دارند در میان خرت و پرت­های پشت­بام دنبال چیزی می­گردد. اما آن­چه که روی پشت­بام­ها بیشتر نمود دارد و روی همه­ی پشت­بام­ها وجود دارد آنتن­های تلویزیونی است که با تیرهای چوبی بلند که ارتفاع­شان ممکن است به سه و یا حتی چهار متر برسد، به آسمان دوخته شده­اند.

ما که افغانستان را ندیده­ایم. اما آنان­که دیده­اند می­گویند شهرک دقیقا طبق معماری! شهرهای آن­جا ساخته شده است. دبه­های آبی که به دست افراد است و یا کپسول­های گازی که در گوشه­ای از اردوگاه نلنبار شده­اند، یک افغانستان واقعی را به تصویر کشیده‌اند.

□ بچه­های اردوگاه

عمده­ترین تفریح بچه­های اردوگاه موتورسواری است. همیشه موتورهایی را می­بینی که با دو الی سه نفر سرنشین که لباس­های بلوچی سفید یا آبی پوشیده­اند، از اردوگاه خارج و یا وارد می­شوند. البته نمی­توان از علاقه­ی وافر جوانان اردوگاه به فوتبال چشم­پوشی کرد. سه زمین خاکی در جوار اردوگاه وجود دارد که می­توان عصرها گرد و خاک حاصل از یک بازی فوتبال پر هیجان را در آن دید. از نزدیک ارودگاه که رد می‌شوی جور دیگری نگاهت می‌کنند. غریبه‌ها را خوب می‌شناسند.

اما کودکان اردوگاه بیشتر دوچرخه سوار می­شوند. به جرات می­توان گفت این کودکان نیمی از عمر خود را در صف­های نانوایی می­گذرانند. همیشه در اطراف اردوگاه پسرک­هایی را می­بینی که با بغل­های نان راهی اردوگاه هستند. دخترکان اردوگاه­نشین هم با لباس­های رنگی­رنگی [بیشتر رنگ­های سبز و قرمز] در گوشه­گوشه­های اردوگاه دور هم جمع شدند و در خاک و خل می­لولند. خوب این هم یک نوع سرگرمی است.

□ همسایه­ها

همان­طور که گفته شد با توسعه­ی رفسنجان، اردوگاه هم جزیی از شهر شد. بطوریکه این طرف جاده اردوگاه واقع شده و طرف دیگر دو شهرک بزرگ «فرهنگیان» و «بنیاد جانبازان». یکی از اهالی شهرک جانبازان به شوخی می­گوید: «ما در مرز بین کابل و ایران زندگی می­کنیم.» 

اهالی این دو شهرک حسابی از همجواری با اردوگاه افغانیان شاکی هستند. محمد که در شهرک فرهنگیان صاحب یک خواروبار فروشی است، می­گوید: «از فرمانداری بگیر تا شهرداری. از شهرداری تا مرکز بهداشت. آن­قدر نامه نگاری کرده­ایم که خسته شدیم. تقزیبا برای هر فرمانداری در ابتدای شروع به کارش در رفسنجان یک نامه نوشتیم. اما انگار نه انگار.»

یکی دیکر از ساکنان همین شهرک می­گوید: «آرزو به دل ماندیم یک شب توی حیاط خانه بخوابیم. بوی بدی که از اردوگاه متصاعد می­شود خواب را برای­مان حرام کرده است. روشن کردن کولر هم فایده­ای ندارد چون­که بو را داخل خانه می­کشد.»   

مرد مسنی با انگشت پژوی 206 را نشان می­دهد و می­گوید: «وضع­شان از ما معلم­ها بهتر است. ببینید چه ماشین­هایی سوار می­شوند!» مرد پربیراه نمی­گوید. چون­که چند دقیقه بعد یک پژوی 405 هم از اردوگاه خارج می­شود. خانمی از رعایت نشدن بهداشت در داخل اردوگاه و شیوع شدن بیماری­های مختلف می­نالد. و با ناراحتی می‌گوید: «یادتان هست چند سال پیش وبا شیوع پیدا کرده بود؟ می‌گفتند مرکزش از یکی از همین اردوگاه‌ها در بردسیر بوده است.» شوهر همین خانم هم اضافه می­کند: «همه نوع معامله­ای اینجا صورت می­گیرد. معامله­های مشکوک و غیرقانونی.» مردی در تایید حرف­های همسایه­اش می­گوید: «مصرف «آهک» در اردوگاه زیاد است. چون­که با آن «ناس» درست می­کنند و به خورد جوان­های مردم می­دهند.»

یکی دیگر از اهالی محل درباره­ی ساکنان میهمان­شهر می­گوید: «عده­ای از آن­ها برگ اقامت ندارند و بصورت قاچاقی در محل زندگی می­کنند.» او هم­چنین از پژویی تعریف می­کند که دو روز قبل از سال نو در جاده­ی رفسنجان-کرمان دچار حادثه می­شود و افغانی­های که تعداشان به هشت نفر می­رسیده از آن پیاده شدند و در کشت­زارهای پسته مخفی شده­اند. اسم مخفی شدن که می‌آید یکی از اهالی می‌گوید: «بهترین جا برای مخفی شدن خلاف‌کاران همین اردوگاه‌ است. اکثر «اراذل شهر با اهالی اردوگاه مراوده دارند. کافی است کمی اوضاع درهم برهم شود. اگر به اردوگاه پناه آورند. دیگر کسی نمی‌تواند پیداشان کند.»

یکی دیگر از کسب و کار اردوگاه‌نشینان می‌گوید: «بچه‌هایشان از صبح تا شب در آشغال‌ها می‌پلکند. بزرگ‌تر می‌شوند نان‌خشک و پلاستیک کهنه و غیره می‌خرند. کمی دیگر که بزرگ‌تر می‌شوند. یا کارگری می‌کنند یا می‌روند دنبال کارهای خلاف.»

 □ غروب اردوگاه

هوا همچنان گرم و غبارآلود است. باد درخت­های اطراف اردوگاه را تکان می­دهد. پسربچه­ها با گونی­هایی که همیشه همراه­شان است به سطح شهر می­روند و هنگام غروب آنچه­را که خریداری کرده­اند خانه می‌آورند. تا فردا چه پیش آید. زندگی هم‌چنان در اردوگاه جریان دارد.

نگاشته شده توسط اردشیر غفاربیگی(کاتوزیان سابق) مورخ چهارشنبه 1387/04/05 |